Wizyta studyjna śladami Zbrodni Pomorskiej - Szpęgawsk

Las Szpęgawski stanowi olbrzymi kompleks boru sosnowego o długości przeszło 10 km i szerokości 7 km. Las w 1939 roku był własnością niemieckiego ziemianina von Paleske. Był położony w znacznym oddaleniu od większych ośrodków i pozbawiony osad ludzkich. Jednocześnie był do niego dogodny dojazd ze Starogardu i pobliskiego Tczewa.

Na miejsce masowych egzekucji została wybrana przez Niemców enklawa powyrębowa z 1938 roku o piaszczystym i stosunkowo łatwym do kopania gruncie. Las od strony południowo-wschodniej przecinała dwutorowa linia kolejowa Starogard – Tczew, ale nie było przy niej żadnego przystanku, a wgląd do enklawy z okien pociągu uniemożliwiał szeroki i gęsty pas wysokopiennego sosnowego boru.

Według założonego z góry planu już 16 września 1939 roku w Lesie Szpęgawskim przystąpiono do kopania grobów i odkrzewiania terenu. Pracę tę wykonywała, pod nadzorem Niemców, specjalna kolumna robocza złożona z 32 spędzonych ze Starogardu Polaków.

Jako pierwsi ofiarą masowych mordów padli starogardzcy Żydzi. Większość z nich zginęła 19 września 1939 roku, po tym jak wezwano ich do magistratu pod pozorem konieczności omówienia spraw związanych z obroną przeciwlotniczą miasta. Przybyłych, już po zapadnięciu zmroku, przeprowadzono do pobliskiej synagogi i tam bestialsko pobito, a następnie zastrzelono. Ciała zakopano w Lesie Szpęgawskim.

Las Szpęgawski był miejscem straceń przedstawicieli polskiej inteligencji oraz działaczy społecznych i politycznych z Kociewia (głównie z powiatów: starogardzkiego, tczewskiego i gniewskiego), z Kaszub (z powiatów kościerskiego i bytowskiego) i innych regionów Pomorza. Między innymi 16 października 1939 roku zamordowano tam wszystkich (z wyjątkiem jednego) polskich księży katolickich z powiatu starogardzkiego, a cztery dni później wszystkich kanoników kurii biskupiej (oprócz ks. Franciszka Sawickiego) oraz profesorów Seminarium Duchownego i Collegium Marianum z Pelplina. Tego samego dnia zginęło tam ponadto 43 nauczycieli z powiatu starogardzkiego. Wśród ofiar egzekucji byli również Niemcy, w tym niemieccy księża katoliccy.

Las Szpęgawski był też miejscem Akcji T4 – eksterminacji osób chorych psychicznie. Fakt ten został potwierdzony w czasie procesów o eutanazję przeprowadzonych w Republice Federalnej Niemiec w 1966 i 1967 roku.

22 września 1939 roku Niemcy przystąpili do likwidacji pacjentów szpitala psychiatrycznego w Kocborowie. Do 21 stycznia 1941 roku blisko 1680 mężczyzn i kobiet wywieziono stamtąd do Lasu Szpęgawskiego i zabito. Wśród ofiar byli również chorzy skierowani wcześniej do Kocborowa z innych, pokrewnych zakładów psychiatrycznych: z Kulparkowa pod Lwowem, Świecia, Kobierzyna pod Krakowem, Dziekanki koło Gniezna, Wejherowa, Warszawy, Gostynina, z Tworek koło Pruszkowa i z Gniewa. Pacjenci pochodzili też z innych krajów – z Niemiec, Austrii, Francji, Czechosłowacji, USA, Kanady, Belgii, Danii i Włoch. Największą grupę 357 lub 402 pacjentów zamordowano 8 grudnia 1939 roku.

Paul Drews, przywódca starogardzkiego Selbstschutzu opowiadał, że na ogół skazańcy umierając zachowywali tak godną postawę, że trzeba było to podziwiać. Niektórzy żegnali się z życiem ze słowami na ustach „Jeszcze Polska nie zginęła...”.

Wiosną 1940 roku zmuszoną grupę polskiej młodzieży z okolicznych wsi do nasadzania drzew na miejscu zbrodni. Następnie jesienią 1944 roku grupa SS mannów z okupowanych terenów ZSRR i grupa więźniów ekshumowała i wypaliła groby i ponownie obsadziła ich miejsca drzewami.

W latach 1945-1947 przeprowadzono w Lesie Szpęgawskim szeregu ekshumacji. Odkryto 32 masowe groby, w tym jeden zwierający zwłoki ludzkie. Zakłada się ze w lesie Szpęgawskim znajdują się kolejne nie odkryte jeszcze groby. Liczbę ofiar Lasu Szpęgawskiego szacuje się na około 5000-7000.

W latach 2019-2022 staraniem Gminy Starogard Gdański przeprowadzono kompleksowy remont cmentarza w Lesie Szpęgawskim, na którym wystawiono nowy monumentalny przestrzenny pomnik.

Zbrodnię w Lesie Szpęgawskim opisuje wyczerpująco:

• Marian Gregorek w opracowaniu Szpęgawsk z 1959 roku oraz współcześnie
• Mateusz Kubicki w publikacji naukowej Oddziału IPN w Gdańsku z 2019 roku pod tytułem
  Zbrodnia w Lesie Szpęgawskim.