Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej
Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej. Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Kobiet ustanowiona została 16 lutego 1990 roku przez generał Elżbietę Zawacką, co potwierdzono 24 kwietnia 1990 roku wpisem do rejestru Sądu Rejonowego dla Warszawy-Pragi nadającym Fundacji osobowość prawną. Do 2002 roku Fundacja działała pod nazwą Fundacja „Archiwum Pomorskie Armii Krajowej”, następnie do 2009 roku jako Fundacja „Archiwum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Polek”.
Fundacja jest pozarządową organizacją pożytku publicznego, prowadzącą działalność społecznie użyteczną, naukową, oświatową, służącą popieraniu badań nad historią Polski, a w szczególności historią Armii Krajowej na Pomorzu, utrwalaniu i upowszechnianiu historii, tradycji i dziedzictwa ideowego Armii Krajowej, dziejów wojskowej służby Polek i upamiętnianiu tradycji tej służby oraz promowanie historii Torunia i miast, z którymi byli związani Polacy zasłużeni w zakresie działalności niepodległościowej.
Fundacja, pełniąca również funkcje muzealne, zajmuje się w szczególności upowszechnianiem znajomości historii ruchu oporu na Pomorzu i konspiracją pomorską podczas II wojny światowej, dziejami Armii Krajowej i Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”, dokumentowaniem i upamiętnianiem osób związanych z Wojskową Służbą Kobiet, oraz Działem Łączności Zagranicznej V oddziału Komendy Głównej Armii Krajowej (tzw. Zagrody).
Pomysłodawczynią Fundacji była Elżbieta Zawacka, a w jej założeniu uczestniczyli również wybitny historyk Stanisław Salmonowicz oraz prawnik, nauczyciel akademicki i polityk Grzegorz Górski. Siedziba Fundacji mieści się przy ul. Podmurnej 93 w Toruniu. W lipcu 1993 roku powstała Filia Fundacji w Gdańsku. Fundacja prowadzi swoją działalność w Polsce i za granicą.
Charyzmatyczna założycielka Fundacji urodziła się w 1909 roku w Toruniu. Po ukończeniu studiów na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu pracowała w szkołach średnich i jednocześnie działała społecznie jako instruktorka Przysposobienia Wojskowego Kobiet. W 1939 roku w Katowicach pełniła funkcję komendantki Regionu Śląskiego Przysposobienia Wojskowego Kobiet. We wrześniu 1939 roku była żołnierzem Kobiecego Batalionu Pomocniczej Służby Wojskowej walczącym w obronie Lwowa. W październiku 1939 roku zaprzysiężona do Służby Zwycięstwu Polski w Warszawie, pod pseudonimem „Zelma", organizowała na Śląsku wojskową służbę kobiet oraz pełniła funkcję szefa łączności w Komendzie Podokręgu Służby Zwycięstu Polski- Związku Walki Zbrojnej. Pod koniec 1940 roku została przeniesiona do Warszawy jako kurierka Komendy Głównej ZWZ-AK pod pseudonimem „Zo". Stała się prawdziwą legendą kurierów w okupowanej Europie. Była organizatorką szlaków zachodnich Komendy Głównej. W latach 1939-1945, posługując się fałszywymi dokumentami, ponad sto razy przekraczała granice, przenosząc wiadomości i meldunki. Pełniła funkcję zastępcy szefa „Zagrody" – Działu Łączności Zagranicznej Oddziału V Sztabu Komendy Głównej AK. W lutym 1943 roku jako emisariuszka Komendanta Głównego Armii Krajowej wyruszyła przez Niemcy, Francję, Andorę, Hiszpanię i Gibraltar do Sztabu Naczelnego Wodza w Londynie. Na własną prośbę powróciła do kraju, skacząc 10 września 1943 roku jako jedyna kobieta „Cichiciemna” na spadochronie na teren okupowanej Polski. Pracowała w szefostwie Wojskowej Służby Kobiet KG AK. Po upadku powstania warszawskiego nadal działała w służbie Państwa Podziemnego. Z Krakowa kierowała szlakami zachodnimi, prowadzącymi do bazy w Szwajcarii.
Po zakończeniu wojny włączyła się w struktury konspiracji antykomunistycznej w ramach organizacji Wolność i Niezawisłość. Powróciła także do pracy pedagogicznej – ukończyła studium pedagogiki społecznej i otworzyła przewód doktorski. W 1951 roku została aresztowana przez Urząd Bezpieczeństwa i skazana na 10 lat więzienia. Zwolniona w 1955 roku powróciła rok później do pracy naukowej i pedagogicznej. W 1965 roku uzyskała doktorat nauk humanistycznych, a 1973 roku habilitację. W rodzinnym Toruniu podjęła pracę w Instytucie Pedagogiki na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika. Równocześnie gromadziła materiały do dziejów Armii Krajowej i działała w środowisku kombatantów AK. Była współinicjatorką powstania Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej. Na skutek represji Służby Bezpieczeństwa odeszła z pracy na uniwersytecie. W latach osiemdziesiątych była związana ze środowiskiem „Solidarności". W 1987 roku doprowadziła do powstania Klubu Historycznego, działającego przy Zrzeszeniu Kaszubsko-Pomorskim w Toruniu. W latach 1993-1998 była członkiem Odnowionej Kapituły Krzyża Orderu Virtuti Militari. W grudniu 1995 roku decyzją Prezydenta RP Lecha Wałęsy została odznaczona Orderem Orła Białego. Była także odznaczona Krzyżem Orderu Virtuti Militari i pięciokrotnie Krzyżem Walecznych. W 1993 roku otrzymała tytuł Honorowego Obywatela Miasta Torunia. Elżbieta Zawacka nigdy nie założyła własnej rodziny – nie miała męża ani dzieci. Całe swoje życie poświęciła służbie ojczyźnie, konspiracji, a po wojnie pracy naukowej. Zmarła 10 stycznia 2009 roku w Toruniu. Została pochowana z honorami wojskowymi na cmentarzu Świętego Jerzego w Toruniu.
Najstarszą i stałą formą działalności Fundacji jest Klub Historyczny, powstały już w 1987 roku. W ramach obchodów Narodowego Święta Niepodległości Fundacja organizuje sesje naukowe i popularnonaukowe. W zakresie działalność wydawniczej Fundacja wydała między innymi kilka tomów Słownika Biograficznego Konspiracji Pomorskiej 1939-1945 oraz serię Służba Polek na frontach II wojny światowej. Od 2009 roku Fundacja jest organizatorem Wojewódzkiego Konkursu im. gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej „Oni tworzyli naszą historię”. Fundacja gromadzi imponujące zbiory. Jej archiwum zawiera ponad 9 tysięcy teczek osobowych uczestników konspiracji, bogatą liczącą ponad 7 tysięcy pozycji bibliotekę tematyczną oraz kilkaset cennych eksponatów muzealnych eksponowanych w siedzibie Fundacji. W zakresie działalności bieżącej Fundacja wydaje własny „Biuletyn”, organizuje sesje naukowe, przygotowuje wystawy tematyczne i prowadzi lekcje historii dla młodzieży.
Fundacja działa dzięki ofiarności życzliwych władz i instytucji. Jej inicjatywy wspierają władze Torunia, Szczecina, władze województwa kujawsko-pomorskiego, Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Muzeum Okręgowe w Toruniu, Muzeum Tradycji Polskiej Organizacji Wojskowej w Bydgoszczy i Centralna Biblioteka Wojskowa w Warszawie.
