Pomnik Zbrodni Pomorskiej w Toruniu
Zbrodnia pomorska 1939 roku to nowe w ostatnich latach pojęcie i przedmiot badań w historiografii Pomorza, obejmujące długi szereg aktów niemieckiej eksterminacji bezpośredniej, dokonanych na ludności polskiej od pierwszych dni września 1939 roku do pierwszych miesięcy 1940 roku na obszarze ponad 400 miejscowości i miejsc ustronnych położonych w 21 powiatach przedwojennego województwa pomorskiego.
Pojęcie to jest wynikiem zainteresowania i prac badawczych młodego pokolenia historyków związanych z gdańskim i bydgoskim Oddziałem Instytutu Pamięci Narodowej, w pierwszej kolejności: dra Tomasza Cerana, dr Izabeli Mazanowskiej i dr hab. Moniki Tomkiewicz, do których dołączają kolejni badacze.
Pomysł na utworzenie Pomnika Zbrodni Pomorskiej powstał w 2008. Jego autorem jest Zbigniew Mikielewicz. Pierwotnie planowano odsłonić pomnik w Gdańsku, ale w 2017 roku, ze wsparciem Marszałka Województwa Kujawsko-Pomorskiego rozpoczęto prace nad nową lokalizacją w Toruniu – przedwojennej stolicy województwa pomorskiego.
Pomnik Zbrodni Pomorskiej odsłonięto 6 października 2018 roku na skwerze wchodzącym w skład toruńskich Plant. W ramach prac związanych z zagospodarowaniem otoczenia pomnika utworzono Park Pamięci, który przyjął nazwę Park Pamięci Ofiar Zbrodni Pomorskiej. Kształt pomnika symbolizuje rozstrzelany przez pocisk opuszczony polski dom. Na nim wyryto w ołowiu nazwy ok. 400 miejscowości, w których mordowano obywateli II Rzeczypospolitej. Wewnątrz pomnika znajduje się urna, w której umieszczono ziemię z miejsc pomorskich mordów. Ziemię tę zbierali harcerze ze Związku Harcerstwa Polskiego i Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej z województw pomorskiego i kujawsko-pomorskiego. Kamienne bloki i płyty pomnika sprowadzono z Brazylii i Indii. Dom – Pomnik stoi na symbolizującej masowy grób „bliźnie w ziemi”, która w założeniu nigdy nie zarośnie trawą. Upamiętnia ok. 30 tysięcy cywilów zamordowanych przez hitlerowców podczas „krwawej jesieni” na ziemiach pomorskich w 1939 roku. Z czasem na terenie skweru wokół Pomnika zaczęto sytuować kolejne – mniejsze formy kamienne upamiętniające ofiary i miejsca kaźni: zamordowanych nauczycieli, mieszkańców wsi, duchownych – księży, zakonników i zakonnice, Józefa Bednarza – zamordowanego w Mniszku dyrektora Pomorskiego Krajowego Zakładu Psychiatrycznego w Świeciu, pracowników służb mundurowych, harcerzy i harcerki, oraz ofiary bezimienne.
Zbrodnia Pomorska dysponuje już dzisiaj własnym „podręcznikiem” naukowym Tomacza Cerana „Zbrodnia pomorska 1939. Początki ludobójstwa niemieckiego w okupowanej Polsce” z 2024 roku, „Teką Edukacyjną” i kolejnymi monograficznymi opracowaniami.
